Davat  
   

صفحه‌ی نخست

داستان

شعر

مقاله

گفت و گو

طنز

مواد خام ادبی

درباره‌ی دوات

منتشر شد:

معمای ماهیار معمار
رضا قاسمی

حرکت با شماست مرکوشیو!
 رضا قاسمی
 

تماس

 


کاظم کردوانی

وقتی که « مميزی » از اخوان شاعر ديگری « می سازد»!
 

سخن از شاعر ما اخوان است و شاعری به نام « اخوان» که دست پخت دستگاه مميزی و بررسان است.
« مميزی» اسم شب همان چيزی است که در دستگاه های دولتی نبايد نامش برده شود: سانسور. نمونه ها از اين دست فراوان است. « تصنيف» شده است « سرود» روسپی خانه شده است « خانه ی عفاف» و ... مصداقِ کامل زبان پريشی. زبان پريشی ی که می کوشد زبان ملتی را در کام خود بخشکاند و در عوض زبانی پريشان در دهانش بگذارد. مال امروز نيست. ديروز هم چنين بود. کودتای 28 مرداد شده بود « قيام ملی» و دولت زاهدی در همه ی اعلاميه هايش می نوشت « دولت قانونی»!
نه زبان پريشی مال امروز است و نه مميزی. خيلی به گذشته های دور نرويم که داستان بلندی است بی آغاز و بی فرجام. در دوران رضاشاه، يک ُمهر «روا» يا « ناروا» تکليف کتاب و نويسنده و مترجم و ناشر و چاپخانه را يکجا و باهم روشن می کرد. و بد نيست بر اساس کتاب شناسی های معتبر، کل کتاب های چاپ شده در دوران پانزده ساله ی سلطنت رضاشاه را شمارش کنيم، از حيث کميت می گويم، کيفيت که خود داستان ديگری است. و آمار به دست آمده را مقايسه کنيم با کشور همسايه مان ترکيه و بعد هم احياناً با مصر، تا دريابيم فقر فرهنگی و بی دادی که بر ما رفته است. در دوران محمدرضا شاه و سی و هفت سال سلطنت او بر کتاب چه گذشت؟ سانسور پا برجا، قلم ها يا شکسته يا در قلمدان. يادمان نرود که مسئول سانسور در آن وزارت فخيمه با هنرمندی تمام مدعی بود که سانسور به نفع نويسنده است! در همان سال های 1350 (سال برگزاری جشن های دوهزار و پانصد ساله ی شاهنشاهی) و 1351، مأموران دولتی به کتابخانه ها يورش بردند و ده ها ناشر و کتابفروش را دستگير کردند و تعداد زيادی کتاب جمع آوری شد. حتی در کتابخانه های عمومی، بسياری از آثار ادبی برداشته شد. بسياری از داستان نويسان و اهل قلم و حتی صادق هدايت ممنوع القلم شدند. يادمان نرود که کتاب خواندن جرم بود. طی اين سی و هفت سال چه تعداد کتاب چاپ شد؟ با اين که دوره ی شهريور 20 تا کودتای 28 مرداد 32 را داريم که شاه حاکم مطلق العنان نبوده است.
زمانی که در مملکتی کتاب و نوشته می شود شئی خطرناک که بايد سخت مواظبش بود، آيا آن نتيجه ای که شاهدش بوديم بسيار غريب می نمايد؟
پس از انقلاب 57، از يکی - دو سال اول که بگذريم، باز سانسور بر همان جايی جا خوش کرد که قبلاً لميده بود. ترو فرز! نمی خواهم بی انصافی کنم و گشايش نسبی که در امر کتاب و نشريه به وجود آمده است، ناديده بگيرم. نمی خواهم بر طبل بی انصافی بکوبم و نبينم اين موج عظيم و بی سابقه ی انتشار کتاب و روزنــامه و مجــله و ... را در اين چند سال اخير بخصوص که نه تنها با زمان شاه قابل مقايسه نيست بلکه در مقايسه با بسياری از کشورهای دنيای سوم نيز وضع ما بهتر است. اين امر را بايد « دست آورد» انقلاب دانست يا « پی آمد» آن؟ در ميزگردی که در تابستان 76 در مجله ی « جامعه سالم» برگزار کرديم ( با شرکت شيرين عبادی و دکتر حاتم قادی و دکتر صادق زيباکلام و دکتر هوشمند و بنده) و نامش را گذاشتيم « انقلاب، بحران بلوغ» بحثی ميان من و دکتر صادق زيبا کلام رد و بدل شد. در خصوص موضوعی، دکتر زيباکلام می گفت که اين « دست آورد» انقلاب است و من معتقد بودم که « پی آمد» آن است. و اساس استدلالم از اين قرار بود که « دست آورد» انقلاب، به قاعده بايد نشانه ای از خواست و ابتکار حکومت را داشته باشد، حال آن که « پی آمد» از چنين خواستی و ابتکاری مستغنی است. « آمده است» بی آن که حکومت بخواهد، حتا به رغم خواست حکومت. هر چند، گاه « دست آورد» و «پی آمد» شانه به شانه ی هم می زنند و جدا کردن شان سخت دشوار است. باری، سخن گفتن در خصوص اين دو مفهوم « دست آورد» و « پی آمد» را می گذارم برای فرصتی بعد که به گمانم سخت ضروری است، از آشفتگی هايی که نديدن اين تفاوت به وجود آورده است. و می پردازم به موضوعی که هدف اين مقاله است.
سخن من در اين جا نديدن واقعيت های موجود در عرصه های کتاب و نشر و ... نيست. سخن بر سر چيز ديگری است. سخن درباره ی نفس سانسور است که هنوز پابرجا است. هر چند که اين سانسور، مانند زمان شاه نباشد. هر چند که اين سانسور بر مقولاتی چشم ببندد که برای بسياری گاه اعجاب انگيز است.
اصل سخن، بر سر نفس اين عمل است. چرا سانسور؟ هر چند که اسم « ژنريک» آن شده باشد مميزی و بررسی. چرا بايد يک وزارت خانه ی دولتی کار شاعر و نويسنده و محقق و مترجم و ... را « مميزی» و « بررسی» کند تا به ا و رخصت سخن گفتن بدهد؟ چه کسی می تواند « حق» طبيعی و مدنی و شهروندی سخن گفتن ديگری را « مميزی» (ارزيابی) و « بررسی» کند؟ مثلاً شاعری بگويد « رقص کنان آمد به زمين برگ»، و شعر ناخوانده ای در آن وزارت خانه بر اساس دستورنامه ای که پيش رو دارد که در آن کاربرد واژه ی « رقص» ممنوع اعلام شده است و به جای آن « حرکات موزون» گذاشته شده است، واژه ی « رقص» را در شعر شاعر خط بزند و به جايش بنويسد « حرکات موزون»! يا کارگردان تئاتری نمايش نامه ی « دايـره گـچی قفقازی» برشت را برای اجازه ی اجرا ببرد به آن وزارت خانه و « ميزان» که همان بررس باشد، بنويسد که «خوب بود. از برادر برشت بخواهيد که يک نمايش نامه هم درباره ی ايران بنويسد» !
بهر رو، همان طور که در شروع مقاله گفته شد، در اين جا سخن از اخوان شاعر ما است و يک اخوان ديگر که در هنگامه ی « مميزی» ساخته و پرداخته شده است. به عمد اين نمونه را گرفته ام بی آن که بخواهم به بيغوله ی مطلق انگاری پناه ببرم. به عمد اين نمونه را، که نمونه ای است مثالی، گرفته ام تا ساز و کار سانسور در ايران را در عريان ترين شکل آن نشان بدهم. و هم اين که اخلاق حاکم بر اين سانسور را بر آفتاب بياندازم.
اخوان دفتـر شـعری دارد بـه نـام « زنـدگی می گويد: اما باز بايد
زيست، بـايـد زيست، بايد زيست! ...» تنظيم اين دفتر را در 22 بهمن1356 به پايان برده است و کتاب در سال 1357 برای نخستين بار توسط « انتشارات توکا» در تهران به چاپ رسيده است. در خصوص اين کتاب خود در مقدمه، با عنوان « چند کـلمه بـرای سـرآغاز ايــن منظومه»، گفته است: « ياد گزاره ای منظوم و نه چيز ديگری. حاصل کار و يادگار از ايام زندان اخير من که بايستی سال ها پيش و همراه نخستين چاپ دفتر « پاييز در زندان» چاپ می شد. زيرا نام اصلی آن کتاب « در حياط کوچک پاييز، در زندان» از اين منظومه گرفته شده است. ولی بنا به عللی که نگفته معلوم است، انتشار آن تا اين زمان که آن علل کمابيش تخفيف گونه ای يافته است، به تعويق و تأخير افتاده است» (1) و هم او در همان جا اضافه کرده ا ست « داستانکی چند از ديده ها، برداشت ها و انديشه هاست، به جد و هزل و خاطره و خطور ذهن و نقل و خطاب، که حاصل اشتغال ضمير و انفعال و اشتعال درون و نتيجة تجـربـه هـای آن چند صباح زندگی من در زندان است». (2)
اين زندان اخوان، ماجرايش با زندان های پيشين اش يکسره متفاوت بود. در اين باره ابراهيم گلستان با استادی تمام چنين حکايت می کند: « در اين ميانه قصه ای که خودش قصة قصابکش می خواند پيش آمد. مردی به دادگستری از دست او شکايت برد - دست؟ - و چرخ دادگستری آهسته به راه افتاد تا اين که با تمام کوشش ها که کار اين شکايت را بمالانند کار محاکمه آخر شروع شد. در دادگاه شاعر به جای يک انکار، کاری که آسان ميسر بود چون ابزار جرم در اين جور موردها کم تر در دادگاه نشان دادنی هستند. بعد از صرف مقدمات مبسوطی، اهورايش بيامرزد و مزد شتش ببخشاياد، برخاست حمله برد بر محدوديت های ضد نفس و آزادی، و هم چنين بر انواع مالکيت ها - چيزهايی که حرفه و درآمد قاضی ها، موجوديت قضاوت و قانون و دادگاه يکسر، مطلقاً به آن ها بستگی دارد. قاضی اول کوشيده بود که جدی نگيرد و از خر شيطان او را بياورد پايين، اما همان مقدمات صبحگاهی مبسوط کار خود را کرد، شاعر را وادار کرد دور بردارد. و دور هم برداشت تا حدی که قاضی عاجز شد او را محکوم کرد به زندان. به حداقل ممکن زندان، هر چند مفهوم زندان حداقل بر نمی دارد. قاضی در دست قانون بود.» (3)
باری، اين کتاب حاصل همان زندان است. زندان عادی و نه سياسی. با هجده شعر که نه، هجده عنوان از يک شعر يا چنان که خود گفته است: « ياد گزاره هايی موزون و منظوم».
در سال 1378، « انتشارات سخن» در تهران، مجموعه ی گزينش شده ای از اشعار اخوان منتشر کرد به نام « آن گاه پس از تُندر». شعرهايی انتخاب شده از هشت دفتر شعر اخوان. و از جمله چند شعر از همان کتاب « زندگی می گويد: اما بايد زيست...». يکی « آمدم ديگر، همين حال و حکايت ها ...» و ديگری « اين دعا را مادرم آورده از قزوين». من در اين جا می خواهم همين دو شعر سانسور شده را مقايسه کنم با اصل آن ها که در سال 1357 چاپ شد. البته همين جا بگويم که در زمان حيات اخوان، در مجموعه ی کوچکی که نشر « بزرگمهر» از سه دفتر اخوان منتشر کرد، اين دو شعر به همين صورت سانسور شده چاپ شده بود. من اکنون آن مجموعه را در اختيار ندارم تا به آن نشر ارجاع بدهم که « تقدم فضل» به آنان تعلق دارد! بالاجبار از کتاب منتشر شده ی توسط نشر « سخن»، صحبت خواهم کرد.
گفتيم که مجموعه ی اين حکايت شرح حال آن زندان است و آدم هايی که اخوان با آن ها می نشسته است و می گفته است و ...  يکی « شاتقی» است که زنش - که دختر عمويش هم هست- او را به زندان افکنده است. مردی « عامی»، « اما خاصه خوانِ دفتر ايام». ديگری «گُرگلی» است (مخفف " گرگ علی") . چون از شهر قزوين است، اخوان به او می گويد « دخـو»، « مهربـانی ميش خـو، هر چنـد
خود را گُرگلی می خواند». اما نفر سومی هم هست بـه نام « ميرفخرا سسلمکی» که آخوند است و اخوان شيفته ی او شده است. در مقايسه ای که ميان دو چاپ می کنم، از چاپ سال 1357 به عنوان « نسخه اصلی» ياد خواهم کرد و چاپ 1378 را « نسخه بدل» می نامم.
شعر « آمدم ديگر، همين حال و حکايت ها ...» با کلامی درباره ی « ميرفخرا» ی آخوند شروع می شود.
در نسخه اصلی، اخوان چنين آعاز می کند:
« ... که شگفتا! خلق و خوی آدميت داشت.
نه همين تنها برای دين،
که برای ملک و ملت نيز
غيرت و درد و حميت داشت ...» (4)
اما در نسخه بدل، اخوان چنين گفته است:
« ... که همانا خلق و خوی آدميت داشت.
نه همين تنها برای دين،
...» (5)
می بينيد! « شگفتا» شده است « همانا» فقط همين! يک کلمه تغيير پيدا کرده است و چيزی از شعر باقی نمانده است. شگفتا!
ادامه را بخوانيم:
در نسخه اصلی، اخوان چنين ادامه می دهد:
« باز باری، نوبتی ديگر
چاشتگاهی بود گويا، که به ما پيوست.
زنده دل آخوند عياری،
که شگفتا! خلق و خوی آدميت داشت.
بر خلافِ ناکسان و بی غمانِ ابلهِ اين کسوت چرکين
نه همين تنها برای دين،
که برای ملک و ملت نيز،
غيرت و درد و حميت داشت» (6)

اما، در نسخه بدل اخوان چنين گفته است:
« باز باری، نوبتی ديگر
چاشتگاهی بود گويا، که به ما پيوست،
زنده دل آخوندِ باهوش و دليری فحل
که همانا خلق و خوی آدميت داشت.
بر خلاف بی غمان راحتِ اين کسوت ديرين،
نه همين تنها برای دين،
که برای ملک و ملت نيز
غيرت و درد و حميت داشت» (7)

« زنده دل آخوند عيار» شده است « زنده دل آخوند با هوش و دليری فحل» و « ناکسان و بی غمان ابله اين کسوت چرکين» شده است « بی غمان راحت اين کسوت ديرين»!
باز هم شعر اخوان را در دو نسخه ی اصلی و بدلی بخوانيم که هم چنان درباره ی « ميرفخرا» است:
در نسخه اصلی اخوان گفته است:
« گاه گاهی نيز او را بود،
ذوق و حال و حيرتِ رندان.
- او دو سالی بود و شايد بيش تر، که بود در زندان -
و شگفت است، ای شگفتا گفتم بايد
بلکه بايستی بگويم: ای شگفستان!
که نديدم من
زير آن تاج عرب که داشت او بر سر
ُخشکی و کژطبعی و ُبله و سِفَه پنهان.
بلکه حتی بر خلافِ اهلِ آن کسوت
خلوتی بودش چنان جلوت» (8)

در نسخه بدل، اخوان چنين سروده است:
« گاه گاهی نيز او را بود،
ذوق و حال و حيرتِ رندان.
- او دو سالی بود و شايد بيش تر، که بود در زندان -
و نديدم من
زير آن تاجِ عرب که داشت او بر سر
خشکی و ترس و تقّيه، چون حنابندان.
بلکه حتی بر خلافِ بعضی از اصحابِ اين کسوت
خلوتی بودش چنان جلوت» (9)

در نسخه بدل، نه از « شگفت» و «شگفتا» ی اخوان خبری هست و نه از «شگفتستان» اش. « خشکی و کژ طبعی و بُله و سفه پنهان» می شود « خشکی و ترس و تقيه، چون حنابندان»! و به َطبعِ آن « اهلِ آن کسوت» می شود « بعضی از اصحابِ اين کسوت»!
گويا مولانا « شير بی يال و دم و اشکم» را در وصف « شيرينه» ای سروده است که دست پخت مميزان و بررسان امروز ديار ما است.
اما، نمونه دوم. شعری است از آن مجموعه به نام « اين دعا را مادرم آورده از قزوين». مادر « گُرگلی خان» يا « دخو» به قول اخوان، دعايی از امام موسی کاظم امام هفتم ما شيعيان را برای او آورده است که اگر هفت صبح جمعه پيش از نماز و بعد از آن بخواند، از زندان آزاد خواهد شد. همين امروز نيز، در زندان های عادی ما اين دعای امام موسی کاظم بسيار پرطرفدار است. در روايت اخوان، روزی به هنگام قدم زدن در حياط زندان، دخو اين دعا را به ميرفخرا سلمکی، آخوند، نشان می دهد و گفته ی مادرش را برای او نقل می کند و می خواهد به نوعی تاييديه ای بر حرف مادرش از او بگيرد. ميرفخرا با شيطنت خاصی َبه َبه و َچه َچه می کند و می گويد گُرگلی خان مادرت راست گفته، اين دعا را هفت صبح جمعه بايد خواند. يک روايت هم چهل گفته، يکی از روايت ها هم هفتاد گفته و ... اما
« تو شروع از هفت کن، بعدش چهل، بعد از چهل، هفتاد
بعد هم تا هفتصد، نوميد شيطان است.
حضرت موسی بن جعفر ع هم، که اصلاً اين دعا از اوست
سال های آزگاری را که در زندان هارون بود،
بستة زنجير آن بی دينِ ملعون بود؛
اين دعای پراثر، حرز مجرب را
صبح های جمعه ها می خواند، شب ها نيز
التجا بر حضرتِ بی چون حق می برد.
چند سالی اين دعا را خواند؛
عاقبت هم گوشة زندان هارون َُمرد!» (10)
در واقع کل ماجرای اين شعر، همين چند سطر است که در گفتن و گفتن های مکرر اخوان و شيوه ی نقالی جاندار و زيبای او شکل گرفته است. اين بخش از ماجرا و اين طنز رندانه ی اخوان يا ميرفخرا درباره ی امام موسی کاظم و دعای او، بی هيچ کم و کاستی در نسخه ی بدل وجود دارد. در اين شعر هفت صفحه ای، تنها يک جا تغيير داده شده است که آن هم از اين قرار است:
در نسخه اصلی، اخوان می گويد:
« گفت ناگه! « حضرت آخوند»
گرچه او را جامه آخوندانه بود، اما
اين خطابِ سفله را بر ميرفخرا سلمکی، آن رندِ روحانی،
ديگر اکنون من نمی دارم روا، اين را دخو می گفت» (11)
در نسخه بدل، اين چهار خط به دو خط زير تبديل شده است:
« گفت ناگه: « حضرت آخوند!»
ميرفخرا سلمکی، آن رند روحانی مخاطب بود» (12)
فقط همين. يعنی مميزان و بررسان هيچ حساسيتی درباره ی امام موسی کاظم و دعای او نداشته اند، تنها آن جا که صحبت از آخوند شده خون شان جوشيده است و با تيغ سانسور به ميدان آمده اند. در چشم اينـان و بسيـاری ديـگر از اينـان، حـرمت آخونــد از حـــرمت امامان ما هم بالاتراست!
اخوان دوست می داشت گه گاه خود را به پلنگ تشبيه کند. هم در مقاله ای که اسماعيل خويی نوشته است درباره ی او، جمله ای از اخوان را می آورد در لندن که دوران سرخوشی و سرپا و قبراق بودن خود را به « پلنگ» بودن تشبيه کرده است (13)، و هـم ايـن را
می توان در برخی شعرهايش ديد (14). اما در اين شعرهای نسخه بدل اخوان، اخوان نه آن پلنگ مست که شده است موشی آب چکيده. و آن هم به يمن دستگاه « مميزی» و « بررسی» ديار ما. دست مريز اد بايد گفت دو صد چندان!

_________________________
پانوشت ها
1- مهدی اخوان ثالث، « زندگی می گويد: اما بايد زيست، بايد زيست، بايد زيست!، انتشارات توکا، تهران، 1357، ص 9
2- همان جا، صص 9 و 10
3- ابراهيم گلستان، سی سال و بيش تر با مهدی اخوان ثالث، در باغ بی برگی (يادنامه مهدی اخوان ثالث)، چاپ دوم، انتشارات زمستان، تهران، بهار 1379، ص 341
4- مهدی اخوان ثالث، زندگی می گويد: اما بايد زيست، بايد زيست، بايد زيست! ...» انتشارات توکا، چاپ اول، تهران، 1357، ص 99
از اين پس، از اين چاپ به عنوان « نسخه ی اصلی» ياد خواهد شد.
5- مهدی اخوان ثالث، آن گاه پس از تندر (منتخب هشت دفتر شعر)، انتشارات سخن، چاپ اول، تهران، 1378، ص 241
از اين پس، از اين چاپ به عنوان « نسخه بدل» ياد خواهيم کرد.
6- نسخه ی اصلی، ص 100
7- نسخه بدل، ص 242
8- نسخه ی اصلی، صص 102 و 103
9- نسخه بدل، ص 244
10- نسخه اصلی، صص 119 و 120
11- نسخه اصلی، ص 116
12- نسخه بدل، ص 248
13- اسماعيل خويی، چکادی برفپوش، با هوای پاک زمستانی، در باغ بی برگی (يادنامه مهدی اخوان ثالث)، چاپ دوم، انتشارات زمستان، تهران بهار 1379، ص 226
14- مثلاً در شعر « هر جا دلم بخواهد»: من در پِيت چون در پی آهو پلنگ مست
 

این مقاله قبلاَ در نشریه « حقوق بشر»، ويژه نامه اول، سال بيستم، شماره پياپی 60 چاپ شده است.

 

بازچاپ مطالب دوات ممنوع است؛ به مطالب دوات فقط می توانید لینک بدهید.

برگشت