گرداننده : رضا قاسمی نشريه ادبی

صفحه‌ی نخست

مقاله

داستان

شعر

گفت و گو

نمايشنامه

طنز

مواد خام ادبی

درباره‌ی دوات

تماس

کتابخانه دوات

دعوت به مراسم
 کتابخوانی

 

 

رضا فرخفال

شعری هست که می آید...

تاملی دوباره بر تئوری زبانیت

متن گفتاری به مناسبت بزرگداشت رضا براهنی، تورنتو 25 ژو ئن 2005

 

اگر همه حرف و سخن تئوری زبانیت را بتوان در یک جمله خلاصه کرد، آن جمله این است: شعری هست که می آید...

 این یک جمله ساده است که دوست دارم در این تامل دوباره و فشرده بر تئوری زبانیت دکتر براهنی روی آن درنگ کنم. این جمله فقط خبر نمی دهد، بلکه در بلاغت پنهان خود فضایی از یک آرزو را می گشاید. چیزی قرار است اتفاق بیفتد ( در آینده) که هم اکنون اتفاق افتاده است ( در گذشته) . این معنا حد اقل با عقل سلیم جور در نمی آید، درست مثل خود تئوری زبانیت که با عقل سلیم جور در نمی آید و اغلب هم به همین لحاظ از آن انتقاد کرده و آن را نکوهیده اند. چیزی در پیام این جمله هست که شاید بتوان  آن را به  یک حرکت، یا با کلماتی از خود تئوری زبانیت ، به "اراده ای معطوف به آرزو" تعبیر کرد ویا حتی با استفاده از تکیه کلام طنز آمیز یکی از آدمها ی  رمان آزاده خانم به یک " غیر محال". غیر محال نه به معنای ضد محا ل، بلکه به معنای چیزی ماورای هر محال یا ممکن...

اما چرا اصلا بحث در باره یک تئوری مربوط به شعر آن هم در این حال و روز ما اهمیت دارد؟ چه گره ای را از کار فرو بسته ما می گشاید؟ از یک جنبه ادبی می توان گفت که آنچه را براهنی در این نظریه پیشنهاد می کند تنها به شعر محدود نمی ماند. رمان آزاده خانم اجرای دیگری از همین تئوری اما در نثر است. این جفت شدن تئوری و عمل قصوی را در یک اثر جز با تئوری زبانیت به عنوان یک بوطیقا با چه چیز دیگری می توان توضیح داد؟ از سوی دیگر و از منظری فراخ تر، می توان گفت که ما ایرانی جماعت زنده به شعریم. شعر گوهر فرهنگ ماست. درست است که در این سالها داستان و سینما و نقاشی خوب داشته ایم ، اما یک جای کار همیشه لنگ می زده است. شعر این دوران را چگونه گفته اند؟ فکر نمی کنم به آسانی بشود به این سؤال پاسخ داد. هرکس می تواند مصداق هایی را به عنوان شعر خوب این دوران ذکر کند. اما این به معنای یک جریان شعری یک دوران نیست.

ما ایرانی جماعت تا به درک دیگری از خودمان نرسیم، تا یکبار دیگر فرهنگ مدرن سکولار خودمان را باز تعریف نکنیم، کارمان لنگ است و به نظر میرسد که نه نو اندیشی دینی می تواند کاری برای ما بکند و نه انواع NGOها . این نیست مگر آنکه قبول کنیم که شعر نه بیانی از هویت که خود هویت ماست. در شعر است که ما به یک "مجموعیت مشترک"  می رسیم و این سرآغاز پوست انداختن فرهنگی ماست. یک لحظه تصور کنید که نیمایی در کار نبود و فقط هدایت بود و ملک الشعرای بهار. بی شک مدرنیسم ایرانی به عنوان گوهر و قلب مدرنیته به عنوان یک فرهنگ نه همین بود که امروز هست. در این میراث زخم خورده، مرعوب، و تبعید شده ای که از نیما و هدایت به دست ما رسیده، در این مدرنیته( مدرنیسم ) واقعا موجود ایرانی باید واقعه ای اتفاق بیفتد. ما حالا دیگر مستحق وقوع آن هستیم. برای روشن کرد ن خطوطی از این واقعه سطرها یی را از " چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم"  نوشته براهنی نقل می کنم:

" زمان عبور از مدرنيسم به عنوان روايت حاکم بر دوره تاريخی ما فرا رسيده‌است۰ در ورای اين روايت چه می‌گذرد، برای ما جاذبه بيشتری دارد تا خود اين روايت. زبان در نگاه چرخان ما چهار ستون زمان را در‌هم کوبيده‌است۰ می‌پرسيم: در آن سوی ما چه می‌گذرد؟ و می‌گذريم از آنچه از ما به آن سو می‌گذرد."

همه حرف برسر این "به آن سو" است. این حرف در یک زمینه تاریخی به چه معناست؟ چه ضرورتی را مطرح می کند؟ من در جایی دیگر با تاکید بر زبان و از منظری منطبق و نزدیک با شالوده های نظری براهنی سعی کرده ام برای این سوال پاسخی تفصیلی پیدا کنم. اما در اینجا به اختصار سعی می کنم  بازهم با تکیه بر زبان اما از منظری دیگر به این پرسش بپردازم.

تئوری زبانیت را باید در واقع پاسخی به بحران مدرنیسم در ادبیات امروز دانست. در این نظریه، براهنی راه برون رفتی را از این بحران با طرح  خطوط ادبیاتی ترسیم می کند که در قلب این بحران در حال شکل گیری است و یا هم اکنون شکل گرفته است. در اینجا و از آن منظر متفاوت می توان گفت که ما با سر بر آوردن یا اعلام حضور ادبیاتی روبرو هستیم که با استفاده از تعبیری از ژیل دلوز می توان ان را "ادبیات اقلیت" خواند. این ادبیات زاییده بحرانی است که "ادبیات اکثریت" یا به تعبیر براهنی " روایت حاکم" در ادبیات ما با ان روبرو است. از این منظر ، تئوری زبانیت بیانی از خواست این ادبیات و مبشر آن است به عنوان چیزی در حال "شدن"( به تعبیر دلوز ) و یا حضوری دیگر که دارد آرزو می شود، زبانی دیگر که دارد اتفاق می افتد، "جنگل سر به فلک کشیده ای از امکا نات شعری در زبان فارسی" (به تعبیر براهنی) که در حال شدن است. از این منظر، حتی خود تئوری زبانیت هم چیزی است که با هربار خوانده شدن از خود فراتر می رود...

آیا "اقلیت" در اینجا به یک مفهوم کمی مراد است؟ نه، چنین نیست. اقلیت در اینجا به شمار سرایندگان و نویسندگان این ادبیات بر نمی گردد. اقلیت مورد نظر یک مفهوم کیفی است که آن را توضیح خواهیم داد. خصیصه اصلی این  ادبیات به عام ترین بیان حرکت در زبان از مدلول ها به سوی دال هاست. شاید بتوان این حرکت را اصالت دادن به لفظ در برابر معنا هم گفت. به همین خاطر است که تئوری زبانیت را به عنوان نظریه ای در ترویج بی معنایی نکوهیده اند. اما این حرکت به سوی دال، بخصوص در شعر، تمامی ماجرا نیست. این حرکت را در این حد قبلا ساختارگرایی ( مثلا در یاکوبسن) برای ما توضیح داده و آن را صورت بندی کرده لست. زبانی که زبانیت خود را  به رخ میکشد در واقع  با درهم شکستن هرمنیوتیک مدلول نیست که چنین می کند، بلکه  هرمنیوتک دالها  را هم در هم می شکند و این به قول براهنی سودای دیگری است. این حرکت، برمبنای تئوری زبانیت، بر گرداندن زبان به ریشه ها ی تشکیل و تشکل آن است، و از منظر ادبیات اقلیت، بیگانه کردن زبان است باخود برای رسیدن به کلمه ای که پیش از آنکه معنادار باشد آکنده از حس و شدت است. اما آیا این هردو رویکرد منظورشان از رسیدن  به چنین تجربهای در زبان پایین آوردن شان کلام شعری  تا حد اصوات نیست؟ آیا این بدان معناست که ما از این پس در شعر شاهد سلسله ای از اصوات بی معنا خواهیم بود؟  به بیانی دقیقتر، آیا از این دو منظر غایت شعر رسیدن به نوعی مکتوب از glossolalia یا پریشیده گویی است؟ یعنی آن اصواتی که در لحظات اوج لذت و  درد یا خلسه بر زبان جاری می شود؟.. هردو منظر ، باید اذعان کرد، چنین لحظه ای را از چشم انداز خود بیرون نمی رانند . اما ما می دانیم که "پریشیده گویی" پدیده ای اتفاقی و فاقد خصیصه تکرارپذیری یک گفتمان شعری است. از منظر تئوری زبانیت آن شکستن هرمنیوتیک مدلولها ودالها برای رسیدن به ساحت محالی است در زبان به عنوان یک آرزو(که زیبایی شعر تازه از آنجا آغازمی شود)  و در ادبیات اقلیت به مفهومی که دلوز از آن یاد می کند، این حرکتی است برای آفریدن دوباره زبان.

این زبانی که زبانیت خود را به رخ می کشد ( به تعبیر براهنی) از منظر ادبیات اقلیت زبانی به مثابه یک "واقعه" است. این زبان عبارت نمی کند، اشارت هم نمی کند، خود واقعه است. این زبانی است شوخ ( به هر دو معنای این  کلمه در زبان فارسی ). شوخ است چرا که از نظر بلغا و فصحا خلاف دستور است،  دچار لکنت است.  و زیباست از مناظر یاد شده چرا که عرصه سرگشتگی نشانه هاست ، عرصه  تبعید آنهاست از معنویت هایی که بر آنها تحمیل کرده اند. این زبان بیانی از احساسات ما نیست، خود حس یا حس هایی است که ما تا کنون نداشته ایم. برای مثال از میان موارد بیشمار این زبان اقلیت به توارد زیبایی اشاره می کنم به صورت یک فعل مرکب که در کار دوشاعر یکی در خارج از ایران و دیگری در داخل ایران اتفاق افتاده است. در این جا ، یعنی در خارج، مثلا در شعر ساقی قهرمان می خوانیم که شاعر می گوید، " من درد می کنم ....انگار عشق جایی همین نزدیکیهاست"[1] درست همین فعل را در شعر پگاه احمدی شاعری در داخل ایران هم می بینیم  در سطری که می گوید، "من هرچه درد می کنم از فارسی است."[2] کاربست این فعل مرکب به این صورت با موازین دستور زبان چهار استادی یک غلط است، یا دست کم با به اصطلاح عرف زبان فارسی نمی خواند. ما درد را می کشیم و درد کردن را معمولا برای عضوی از بدن یا کل بدن به کار می گیریم: من سرم درد می کند، دلم درد می کند، تمام تنم درد می کند... اما در این ترکیب حس تازهای خلق شده که ما تا کنون آن را نمی شناخته ایم ، چرا که ضمیر  فاعلی من، به عنوان یک " سوژه" ،  به عنوان یک "هویت" متفاوت خود را آشکار کرده است. پگاه احمدی در جایی دیگر می گوید، " تنهاییم گرفته و غم می کنم" که با ان سطر معروف در شعر فروغ بی شک تفاوت دارد که می گوید، " من دلم گرفته است" .

این زبان، این ادبیات، به همین دلیل بنیادی است که در اقلیت است. مفهوم اقلیت در این جا ناظر بر یک تفاوت است، یک دگربودگی که همان بودگی را حتی با خود نفی می‌کند و به همین خاطر عرصه خلق مدام هویت هایی تازه است. آیا حضور این ادبیات به معنای منسوخ شدن سنت مدرنیسم در ادبیات فارسی است؟ چنین نیست و حتی از خود سنت ادب فارسی، مثلا از حافظ هم، می توان تلقی ادبیات اقلیت داشت مشروط بر آنکه قایل به معنایی اولین و آخرین ( معنای معناها) در شعر او نباشیم و بپذیریم که حافظ با هر بار خواندن ماست که حافظ می شود. بر این مبنا حتی خود تئوری زبانیت هم به عنوان یک تئوری اقلیت با هر تاملی که روی آن میکنیم از خود عبور می کند. خود را پشت سر می گذارد تا افق تازه ای را پیشاروی ما بگشاید.

در خاتمه یکبار دیگر روی آن جمله اول درنگ می کنم : شعری هست که می آید...

نفس ما روی "هست" حبس می شود تا با ادای مابقی کلمات خود را آزاد کند: ... می آید... فعلی که هم به معنای وقوع چیزی است در اکنون و هم در آینده... در دستور زبان اکثریت به این فعل مضارع می گویند. اما این اصطلاح مضارع به درد فقیهان لغت و مستشرقین می خورد که زمان حال ساده ما را پیوسته به صورت "مضارع" می خواهند. یعنی چی این مضارع ؟... این همان زمان حال شوخ ماست یا به تعبیر براهنی همان معاصریت بحران زده و ناموزون ماست. هر لحظه ای از این زمان حال، فقط امیدی در آینده است. بر این مبنا می توانیم جمله  آغازین را  به صورت گفته ای از دلوز نیز دستکاری کنیم  و بگوییم که مردمی هست که می آید... و یا زمانه ای هست که می آید، و باز به خود فعل برگردیم. می آید، آمدن، به معنای شدن، اوج لذت جسم، شدت بی واسطه شور، حضور... و درست در برابر رفتن، بازهم مترادف با شدن به معنای نیست شدن، مرگ، نبودن، غیاب... زبان شوخ، زبان بازیگوش، شعری هست که می آید...    

مونترآل از بلاد کبک ، تابستان 2005        

rfarokhfal@gmail.com


[1]  ساقی قهرمان " التهاب" در از دروغ، 1997

 [2]  پگاه احمدی، تحشیه بر دیوار خانگی، 1382.

   

بازچاپ مطالب دوات ممنوع است؛ به مطالب دوات فقط می‌توانید لینک بدهید.

برگشت